Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΟΥ ΜΟΝΤΕΡΝΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ART DÉCO ΣΤΗ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ ΤΟΥ ΜΕΣΟΠΟΛΕΜΟΥ | SALONIQUE. ARCHITECTURE MODERNE ET ART DÉCO DE L’ENTRE-DEUX-GUERRES

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Ο παρών τόμος αποτελεί τη δίγλωσση έκδοση, στα γαλλικά και στα ελληνικά, της μεταπτυχιακής διατριβής στην Ιστορία της Τέχνης (D.E.A., Diplôme Études Approfondies en Histoire de l’Art) του συγγραφέα. Εκπονήθηκε στη γαλλική γλώσσα στο Université des lettres Paul-Valéry, στο Montpellier της Γαλλίας, υπό την επίβλεψη των καθηγητών L. Rivet-Barlangue και J.F. Pinchon. Πρωτοποριακή μελέτη για την εποχή της, όταν γράφτηκε το 1994, περιλαμβάνει συγκεντρωμένα όλα σχεδόν τα κτίρια (πολυκατοικίες, μονοκατοικίες, βιομηχανικά κτίρια, κινηματογράφοι και θέατρα, σχολεία, δημόσια και ιδιωτικά κτίρια) του μοντέρνου κινήματος και του Art Déco της πόλης της Θεσσαλονίκης κατά την περίοδο του μεσοπολέμου. Τα κτίρια, που είτε κατασκευάστηκαν είτε έμειναν στο στάδιο της μελέτης και των σχεδίων, παρουσιάζονται σε μορφή καταλόγου, σχολιασμένα συνοπτικά αλλά ουσιαστικά. Σημαντικά είναι και τα στοιχεία για τους δημιουργούς των κτιρίων, αρχιτέκτονες και πολιτικούς μηχανικούς, τα οποία περιλαμβάνονται στη μελέτη επίσης σε μορφή καταλόγου.

Αξίζει να σημειωθεί, ότι τουλάχιστον είκοσι πέντε από τα κτίρια που παρουσιάζονται στη διατριβή και σώζονταν κατά την περίοδο συγγραφής της, έχουν πλέον κατεδαφιστεί.

Μόνο το σύνολο των κτιρίων μιας πόλης μπορεί να μας πληροφορήσει για το ύφος της αρχιτεκτονικής μιας εποχής. Τα απλά και ταπεινά οικοδομήματα είναι συχνά πιο αποκαλυπτικά από τα «μοναδικά» έργα. Γι’ αυτό, επιδίωξή μας ήταν η μελέτη του συνόλου των έργων της αρχιτεκτονικής παραγωγής του μοντέρνου και του Art Déco στη Θεσσαλονίκη του μεσοπολέμου, καθώς αντικατοπτρίζουν τον αέρα ανανέωσης που έπνευσε στην αρχιτεκτονική αυτής της πόλης σε μία περίοδο χωρικών και κοινωνικών ανακατατάξεων. Η μελέτη αυτή βασίζεται σε μια εργασία που ξεκίνησε το 1992 για το μοντέρνο κίνημα στις πολυκατοικίες της μεσοπολεμικής Θεσσαλονίκης. Περιλαμβάνει το σύνολο της αρχιτεκτονικής παραγωγής του μεσοπολέμου, μοντέρνας ή Art Déco, ώστε να θεμελιωθούν ασφαλή συμπεράσματα, στην προσπάθεια να καλυφθεί ένα ερευνητικό κενό στην ιστορία της σύγχρονης αρχιτεκτονικής της πόλης. Χωρίς αμφιβολία, η διεθνής βιβλιογραφία ελάχιστα αναφέρεται στην Ελλάδα, επικεντρώνοντας μόνο στην Αθήνα και κατ’ εξαίρεση σε άλλες περιοχές, αγνοώντας τη Θεσσαλονίκη. Η προσδοκία μας, έστω η ψευδαίσθηση από τούτη την εργασία, είναι να παρέχει ορισμένες σημαντικές πληροφορίες που αντλήθηκαν με κόπο και να ανοίξει τον δρόμο για πιο εξειδικευμένη έρευνα. Θα ήθελα να ευχαριστήσω, για την πολύτιμη υποστήριξή τους, τους καθηγητές L. Rivet-Barlangue και J. F. Pinchon από το Πανεπιστήμιο Paul-Valéry του Montpellier. Επίσης, την Α. Καραδήμου-Γερόλυμπου, καθηγήτρια Πολεοδομίας στο Τμήμα Αρχιτεκτονικής της Πολυτεχνικής Σχολής Θεσσαλονίκης. Θα ήθελα επίσης να ευχαριστήσω, για τη συνεργασία και την ανταπόκριση, τους πολιτικούς μηχανικούς Μ. Στεφανούρη, Α. Βαλιούλη, Θ. Αυδή, Γ. Νάτση, Κ. Μαρμαρά, Δ. Βαρβέρη, τον αρχιτέκτονα-αναστηλωτή Β. Κολώνα και τον τεχνίτη Ι. Λάσκο. Το Πολεοδομικό Γραφείο Θεσσαλονίκης και το Τμήμα Πολιτισμού του Υπουργείου Μακεδονίας-Θράκης μου πρόσφεραν απλόχερα όποια πληροφορία ζήτησα, όπως και όλοι εκείνοι στους οποίους απευθύνθηκα, ιδιαίτερα ο κ. Ζλατάνος και οι υπάλληλοι του εργοστασίου ΖΑΝΑΕ, ο Η. Καταβάτης, διευθυντής της εταιρείας Novo Hellas, η κ. Καρανικόλα, κόρη του γλύπτη Ι. Καρανικόλα, ο A. Γρηγοριάδης, διευθυντής Δημοσίων Έργων στον Λιμένα Θεσσαλονίκης, και ο Γ. Παπαδόπουλος, πρώην αρχιμηχανικός του Λιμένος Θεσσαλονίκης. Τέλος, τις μεγαλύτερες ευχαριστίες οφείλω στην οικογένειά μου, για την ηθική και υλική υποστήριξη, και στους φίλους μου, για την ανεκτίμητη βοήθειά τους.

Préface

Cet ouvrage, édition bilingue en français et en grec, est constitué à partir du Mémoire que l’auteur a rédigé dans le cadre de son D.E.A. (Diplôme d’Études Approfondies) en Histoire de l’Art, élaboré en Français à l’Université des lettres Paul-Valéry à Montpellier en France, sous la direction des professeurs L. Rivet-Barlangue et J. F. Pinchon. Il s’agit d’une étude novatrice pour l’époque où elle a été menée en 1994 qui réunit la quasi-totalité des bâtiments (immeubles de rapport, villas, bâtiments industriels, salles de spectacle, écoles, édifices publics et privés) du modernisme et de l’Art Déco de Thessalonique pendant l’entredeux-guerres. Les différents projets, achevés ou restés au stade de l’étude et des plans, sont présentés sous forme de catalogue et annotés de manière brève mais substantielle. Les données sur les auteurs des constructions, architectes et ingénieurs civils, également importantes, sont également incluses dans l’étude sous forme de liste.

Il est à noter que au moins vingt-cinq des bâti­ments présentés dans la thèse, qui étaient encore debout au moment de sa rédaction, sont aujourd’hui démolis.

Seul l’ensemble d’une ville peut nous renseigner sur le niveau de l’architecture d’une époque. Les constructions simples et modestes peuvent être plus révélatrices que les œuvres «uniques». Pour cette raison nous avons voulu étudier l’ensemble de la production moderne et Art Déco, à Salonique dans l’entre-deux-guerres. Et nous les avons choisis ensemble, car elles représentent l’air frais qui a soufflé dans l’architecture de cette ville dans une période des plus homogènes et des plus diversifiées. Cette étude veut être construite sur un travail que nous avons commencé, en 1992, et qui concerne les immeubles de rapport et le modernisme à Salonique de l’entre-deux-guerres. Elle englobe la totalité de la production architecturale, moderne ou Art Déco, de la période, pour que nous puissions fonder nos conclusions sur un terrain cohérent et essayer de couvrir un vide dans l’Histoire de l’architecture contemporaine de la ville, vide qui rend difficile la recherche en profondeur. Sans doute, la bibliographie internationale ignore la Grèce tournée uniquement sur Athènes et exceptionnellement sur d’autres régions, ignorant Salonique. Notre travail espère, même si ça reste une pauvre illusion, offrir certains renseignements intéressants (recueillis avec peine) et ouvrir de nouvelles voies à des recherches plus spécialisées. J’aimerais remercier, pour leur soutien précieux, mes professeurs L. Rivet-Barlangue et J.F. Pinchon de l’Université Paul-Valéry de Montpellier. Aussi, A. Karadimou-Yerolympou, professeur d’urbanisme au département d’architecture de l’École Polytechnique de Salonique. J’aimerais aussi remercier pour leur collaboration et leur accueil les ingénieurs civils M. Stefanouri, A. Valioulis, Th. Audis, G. Natsis, M. Marmaras, D. Varveris, l’architecte conservateur V. Kolonas et l’artisan I. Laskos. Le Bureau d’Urbanisme de Salonique m’a offert amplement toute information demandée, ainsi que le Service de Culture du Ministère de Macédoine et de Thrace et tous les gens auxquels  ont été demandé des renseignements et surtout monsieur Zlatanos et les employés de l’usine ZANAE, H. Katavatis, directeur de l’entreprise Novo Hellas, madame Karanikola, fille du sculpteur I. Karanikolas, A. Grigoriadis, directeur des Travaux Publics au port de Salonique et G. Papadopoulos, ancien Ingénieur en chef du port de Salonique. Enfin, le plus grand merci sera réservé à ma famille, pour son soutien moral et matériel, et à mes amis, dont l’aide fut indispensable.